Türkçe AI Sözlüğü: kavramları doğru terim, doğru bağlamla
Sözlük; yapay zeka, makine öğrenmesi, RAG, agentic AI, LLM, vektör veritabanı, prompt engineering ve LLMOps kavramlarını Türkçe-İngilizce açıklamalı bir referans olarak sunar; her terim örnek kullanımı ve ilgili terimlere köprülerle zenginleştirilmiştir.
Türkçe AI ekosisteminde çoğu terimin standart bir karşılığı yok — 'embedding' kimi yerde 'gömme', 'fine-tuning' kimi yerde 'ince ayar', 'agentic' kimi yerde 'aracısal'. Bu sözlük; akademik kullanım, endüstri jargonu ve uluslararası karşılık üçlüsünü dengeli bir şekilde sunarak ekip içi ortak dil oluşmasına yardımcı oluyor.
Her giriş; tanım + örnek + ilgili terimler içerir. Wikidata entity grounding ve ilgili pillar/blog/learn modülüne köprüler aşamalı olarak ekleniyor; tamamlandığında bir kavramın küresel bilgi grafındaki yerini doğrulayabilir ve cross-disciplinary bağlantılarını izleyebilirsiniz.
Sözlük; aynı zamanda AEO açısından AI search engine'lerin (ChatGPT, Claude, Perplexity) 'X nedir' sorgularına yanıt üretirken referans olarak kullanabileceği bir yapıda: DefinedTermSet + DefinedTerm schema, yapılandırılmış tanım formatı ve speakable markup ile işaretlenir.
- Yapay zeka, ML, LLM, RAG, agentic, vektör DB, prompt eng., LLMOps, governance alanlarında çok sayıda terim.
- Türkçe + İngilizce karşılık, ilgili terim ağı; Wikidata QID grounding aşamalı.
- AEO için DefinedTermSet schema + speakable markup ile zenginleştirilmiş.
- Sürekli genişliyor — yeni AI alanları sözlüğe pakletlenip yayımlanıyor.
Kategoriye göre gözat
Sözlükteki her terim tematik bir kümede toplanır — çalıştığınız alandan başlayın.
Türkçe Yapay Zeka Sözlüğü
Yapay zeka, veri bilimi ve makine öğrenimi dünyasının dilini keşfedin. 500'den fazla terim, Türkçe-İngilizce tanımlarıyla tek bir yerde.
Şu harfle başlayan terimler: A

AIC
Model uyumu ile model karmaşıklığı arasında denge kurarak model seçimine yardımcı olan bilgi kriteri.

ANOVA
Birden fazla grubun ortalamaları arasında anlamlı fark olup olmadığını test etmek için kullanılan yöntem.

ARIMA
Otoregresif ve hareketli ortalama bileşenlerini birleştirerek zaman serisi tahmini yapan klasik model.

ASR'de Dil Modeli Füzyonu
Konuşma tanıma çıktısını daha dilsel olarak doğru hale getirmek için harici dil modeli bilgisini birleştiren yaklaşım.

Abstractive Özetleme
Kaynak metni yeniden ifade ederek daha doğal ve yoğun özetler üreten üretici özetleme yaklaşımı.

Ad Öbeği Tanıma
Metin içindeki kişi, kurum, yer, tarih ve benzeri varlık öbeklerini tanıma görevi.

AdaBoost
Zor örneklere giderek daha fazla odaklanarak zayıf öğrenicileri güçlü bir ensemble modele dönüştüren boosting yöntemi.

Adam Optimizasyonu
Uyarlamalı öğrenme oranı ile momentum mantığını birleştiren popüler optimizasyon algoritması.

Adapter Katmanları
Ana modelin içine küçük ek modüller yerleştirerek görev uyarlaması sağlayan parametre verimli yaklaşım.

Additive Attention
Sorgu ve bağlam temsillerini öğrenilebilir bir birleşim fonksiyonu ile karşılaştıran erken dönem dikkat yaklaşımı.

Adım Arama (Line Search)
Optimizasyonda seçilen yön boyunca ne kadar ilerlenmesi gerektiğini belirleyen adım seçimi yaklaşımı.

Affinity Propagation
Temsilci örnekler üzerinden mesajlaşma mantığıyla kümeleri oluşturan kümeleme algoritması.

Agregasyon Tablosu
Detay verilerden türetilmiş özet sonuçları saklayarak analitik sorguları hızlandıran tablo yapısı.

Agregasyon Özelliği
Bireysel kayıtları daha üst seviyede özetleyerek model için yeni anlamlı sinyaller üreten özellik yapısı.

Aksiyon Tanıma
Video içindeki insan veya nesne hareketlerinden belirli eylem sınıflarını tanımaya odaklanan görev.

Aksiyon Öngörüsü
Henüz tamamlanmamış bir video akışından gelecekte gerçekleşecek eylemi önceden tahmin etmeye çalışan görev.

Aktif Etiketleme
Modelin en faydalı veya en belirsiz örnekleri seçerek etiketleme maliyetini optimize etmeyi amaçlayan yaklaşım.

Aktif Öğrenme
Modelin en bilgilendirici örnekleri seçerek insan veya uzman kaynaktan etiket istediği veri verimliliği yaklaşımı.

Akustik Olay Tespiti
Ses akışı içindeki belirli olayları zaman ekseninde bulup etiketlemeye odaklanan görev.

Akustik Sahne Sınıflandırma
Bir ses kaydının hangi ortam veya bağlamdan geldiğini tahmin etmeye odaklanan görev.

Akıl Yürütme
Elde bulunan bilgi, kural veya gözlemlerden yeni sonuçlar çıkarma ve kararları gerekçelendirme süreci.

Akıllı Ajan
Çevresini algılayıp hedeflerine ulaşmak için uygun eylemleri seçen otonom veya yarı otonom sistem yapısı.

Akış Gecikme Farkı
Üretilen olaylarla tüketilen olaylar arasındaki gecikme farkını ifade eden temel akış sağlığı metriği.

Akış Join'i
Birden fazla sürekli veri akışını zaman ve anahtar mantığıyla birleştirerek anlamlı olay bağlamı üretme işlemi.

Akış Pencereleme
Sürekli veri akışını belirli zaman veya olay aralıklarında gruplayarak hesaplama yapma yaklaşımı.

Akış Sonlandırma Tespiti
Konuşmanın gerçekten bittiği anı belirleyerek streaming ASR sistemlerinde doğru yanıt zamanlaması sağlayan mekanizma.

Akış Tabanlı TTS
Tüm metni beklemeden düşük gecikmeyle ses üretmeye başlayan gerçek zamanlı konuşma sentezi yaklaşımı.

Akış Verisi Toplama
Sürekli üretilen verilerin anlık veya anlığa yakın biçimde sisteme alınması yaklaşımı.

Akış İşleme
Sürekli gelen veri olaylarının düşük gecikme ile işlenmesine dayanan işlem yaklaşımı.

Alan Uyumlu Fine-Tuning
Modeli hukuk, sağlık, finans gibi belirli alan terminolojisi ve kullanım biçimlerine uyarlama yaklaşımı.

Alan Özel Embedding
Genel dil yerine hukuk, sağlık, finans gibi belirli alanların terminolojisine göre uyarlanmış temsil yapıları.

Algılama
Ham girdilerin anlamlı yapılara dönüştürülmesi ve sistemin çevreyi yorumlayabilmesini sağlayan temel yetenek.

Alt Kelime Tokenization
Nadir kelimeleri daha küçük anlamlı parçalara bölerek kelime dağarcığı ve kapsama arasında denge kuran yaklaşım.

Alternatif Hipotez
Sıfır hipotezinin tersine, veride anlamlı bir etki, fark veya ilişki bulunduğunu savunan hipotez.

Ambar Partition Anahtarı
Veri ambarı tablolarında veriyi mantıksal parçalara ayırmak için kullanılan ana bölümleme alanı.

Anahtar Nokta Tespiti
Görüntüde ayırt edici ve tekrarlanabilir yerel noktaları bularak eşleme ve hizalama görevlerini destekleyen işlem.

Anahtar İfade Çıkarımı
Bir metni en iyi temsil eden önemli ifade ve terimleri otomatik belirleme görevi.

Anahtar-Değer Çıkarımı
Belgedeki alan isimleri ile karşılık gelen içerikleri eşleştirerek yapılandırılmış veri oluşturan görev.

Anakitle ve Örneklem
Tüm ilgi alanını temsil eden büyük küme ile bu kümeden analiz için seçilen alt küme arasındaki temel istatistiksel ayrım.

Anchor Box
Farklı ölçek ve oranlardaki hazır kutu adaylarını kullanarak nesne tespitini kolaylaştıran tasarım yaklaşımı.

Annotatörler Arası Uyum
Farklı etiketleyicilerin aynı veri örneğine ne ölçüde benzer karar verdiğini gösteren kalite ölçüsü.

Anonimleştirme
Kişisel verilerin belirli bir bireyle yeniden ilişkilendirilemeyecek şekilde dönüştürülmesi süreci.

Anotasyon
Veriye anlamlı etiket, açıklama veya işaretleme eklenerek model eğitimi için kullanılabilir hale getirilmesi süreci.

Arama Uzayı
Bir problemin tüm olası durumlarını, çözüm yollarını ve eylem kombinasyonlarını kapsayan kavramsal alan.

Araç Destekli Üretim
Modelin hesaplama, arama veya dış sistem çağrıları gibi araçları kullanarak daha doğru sonuç üretmesi yaklaşımı.

Aspect Tabanlı Duygu Analizi
Genel duygu yerine metindeki belirli özellikler veya varlık yönleri için duygu tahmini yapan yaklaşım.

Atlama Bağlantısı
Bilginin bazı katmanları atlayarak ileri taşınmasına izin veren ve eğitim kararlılığını artıran mimari bağlantı.

Attention
Modelin karar verirken girdinin hangi bölümlerine daha fazla odaklanacağını öğrenmesini sağlayan mekanizma.

Attention Mask
Modelin dikkat hesaplamasında hangi konumları görebileceğini veya göremeyeceğini belirleyen kontrol yapısı.

Attention Skor Matrisi
Bir sekans içindeki öğelerin birbirine ne kadar dikkat vereceğini sayısal olarak temsil eden matris yapı.

Atıf Tabanlı Grounding
Üretilen yanıtın dayandığı kaynak parçalarını açık biçimde göstererek güvenilirliği artıran yaklaşım.

Autoencoder
Veriyi sıkıştırıp yeniden üretmeye çalışarak düşük boyutlu temsil öğrenen sinir ağı yapısı.

Autoencoder ile Anomali Tespiti
Normal örüntüleri öğrenip yeniden üretim hatası üzerinden anormallikleri tespit eden derin öğrenme yaklaşımı.

Autoencoder ile Boyut İndirgeme
Sinir ağı tabanlı sıkıştırma yapısıyla verinin daha düşük boyutlu temsillerini öğrenen yaklaşım.

Aykırı Değer
Veri kümesinin genel örüntüsünden belirgin biçimde ayrılan gözlem veya değer.

Azaltılmış Örnekleme
Baskın sınıfın örnek sayısını azaltarak sınıf dağılımını daha dengeli hale getirme yaklaşımı.

Açık Bilgi Çıkarımı
Önceden tanımlı ilişki şemalarına bağlı kalmadan metinden özne-ilişki-nesne yapıları çıkaran yaklaşım.

Açık Dünya Nesne Tespiti
Modelin yalnızca bilinen nesneleri tespit etmekle kalmayıp bilinmeyen nesneleri de ayrı bir kategori olarak yönetebilmesini hedefleyen yaklaşım.

Açık Kelime Dağarcıklı Tespit
Sabit sınıf listeleri yerine doğal dil etiketleriyle daha geniş nesne dünyasını algılayabilen tespit yaklaşımı.

Açık Küme Tanıma
Modelin eğitimde görmediği sınıfları yanlış güvenle etiketlemek yerine bilinmeyen olarak işaretleyebilmesini hedefleyen yaklaşım.

Açık Tablo Formatı
Büyük ölçekli veri gölü tablolarında sürümleme, transaction ve metadata yönetimini destekleyen açık standart tablo yapısı.

Aşırı Parametreleme
Modelin veri miktarına kıyasla çok yüksek parametre kapasitesine sahip olması durumu.

Aşırı Uyum (Overfitting)
Modelin eğitim verisini gereğinden fazla öğrenerek yeni veriler üzerinde zayıf performans göstermesi durumu.

Aşırı Örnekleme
Az temsil edilen sınıfı veri kümesinde daha görünür hale getirmek için örnek sayısını artırma yaklaşımı.
Şu harfle başlayan terimler: B

BFGS
İkinci türev bilgisini yaklaşık olarak kullanarak verimli yakınsama sağlayan kuazi-Newton optimizasyon yöntemi.

BIC
Model uyumunu değerlendirirken karmaşıklığa daha güçlü ceza uygulayan model seçim kriteri.

BIO Etiketleme
Varlık sınırlarını başlangıç, iç ve dış etiketleriyle işaretleyen klasik dizi etiketleme şeması.

BIRCH Kümeleme
Büyük veri kümelerinde artımlı ve hafıza verimli biçimde kümeleme yapmaya uygun ağaç tabanlı yöntem.

Back Translation
Sentetik paralel veri üretmek için hedef dilden kaynak dile geri çeviri yapmaya dayalı veri artırma stratejisi.

Backfill
Geçmiş dönem verilerinin sonradan yeniden işlenmesi veya eksik tarihsel veri boşluklarının doldurulması işlemi.

Bagging
Farklı bootstrap örnekleri üzerinde birden fazla model eğitip sonuçları birleştirerek kararlılığı artıran ensemble yaklaşımı.

Bakış Tahmini
Bir kişinin göz yönünden hangi bölgeye baktığını tahmin etmeye odaklanan hassas yüz analizi görevi.
Sıkça Sorulan Sorular
- Klasik ML (supervised/unsupervised learning, neural networks), derin öğrenme (transformers, attention, RNN/LSTM), LLM (tokenization, embeddings, fine-tuning), generative AI (RAG, agentic AI, prompt engineering), MLOps/LLMOps (deployment, eval, monitoring), AI governance (EU AI Act, KVKK, GDPR, bias), siber güvenlik (jailbreaking, prompt injection, adversarial), iş alanları (use-case templates) terimleri bulunur.