Skip to content

AI Glossary & Hızlı Referans Kılavuzu — 120+ Terim, Türkçe-İngilizce

Yapay zeka, makine öğrenmesi, derin öğrenme, LLM, agent, güvenlik ve Türkçe AI ekosistemine ait 120+ temel terim, Türkçe karşılıkları ve kısa tanımlarla. Bu kursu bitirdikten sonra bir başvuru kılavuzu olarak kullanın; yeni bir makale/blog okurken yanınızda bulunsun.

Şükrü Yusuf KAYA
25 min read
Beginner
AI Glossary & Hızlı Referans Kılavuzu — 120+ Terim, Türkçe-İngilizce
📖 Bu son ders nasıl kullanılır?
Bu ders bir referans kılavuzudur — başından sonuna okumak yerine ihtiyacın olduğunda dön. Her terim Türkçe + İngilizce + tek cümle tanım içerir. Final sınavından önce göz at; yeni bir blog/paper okurken yanında aç.

🗂️ İçindekiler#

Bu sözlük 8 kategoride organize edilmiş:
  1. Temeller — AI, ML, DL, ajan kavramları
  2. ML algoritmaları & teknikleri
  3. Derin öğrenme & sinir ağları
  4. NLP & LLM'ler
  5. LLM eğitim & fine-tuning
  6. Agent, RAG & araç kullanımı
  7. AI güvenliği & saldırılar
  8. Etik, düzenleme & Türk ekosistem terimleri
İhtiyacın olan bölüme git, terimleri tara, link verilen derslere geri dön.

1️⃣ Temeller#

TürkçeİngilizceTanım
Yapay ZekaArtificial Intelligence (AI)Akıllı görünen davranış üreten yazılım sistemleri
Makine ÖğrenmesiMachine Learning (ML)Açıkça programlanmadan veriden öğrenen sistemler
Derin ÖğrenmeDeep Learning (DL)Çok katmanlı sinir ağı kullanan ML alt-disiplini
Yapay Genel ZekaArtificial General Intelligence (AGI)İnsan seviyesinde genel-amaçlı AI (henüz yok)
Yapay Süper ZekaArtificial Super Intelligence (ASI)İnsanı her yönden aşan AI (spekülatif)
Dar AINarrow AIBelirli bir görev için optimize AI; bugünkü tüm sistemler
Üretken AIGenerative AI (GenAI)Yeni içerik üreten AI (metin, görsel, kod, ses)
Tahminci AIPredictive AIBir değeri tahmin eden klasik ML (talep, fiyat, churn)
Kararsal AIDecisional AIAksiyon öneren/seçen AI (otonom sistemler)
AjanAgentPlan + araç kullanım + döngülü AI sistemi
Akıl YürütmeReasoningMantıksal çıkarım yapma yeteneği
Düşünme ZinciriChain-of-Thought (CoT)Adım adım gerekçe ile akıl yürütme
HalüsinasyonHallucinationLLM'in uydurma, emin görünen yanıt üretmesi
Sıfır-atışZero-shotHiç örnek göstermeden görev yapma
Az-atışFew-shotBirkaç örnek göstererek görev yapma
Bağlam PenceresiContext WindowModelin tek seferde işleyebildiği token sayısı
TokenTokenModelin işlediği temel birim (kelime parçası)
TokenizationTokenizationMetni token'lara bölme işlemi
Bilinç (yapay)SentienceDeneyim yaşama yeteneği (AI'da yok)
Turing TestiTuring TestMakinenin insandan ayırt edilemezliğini ölçen test

2️⃣ ML Algoritmaları & Teknikleri#

TürkçeİngilizceTanım
Denetimli ÖğrenmeSupervised LearningEtiketli (input, output) çiftleri ile öğrenme
Denetimsiz ÖğrenmeUnsupervised LearningEtiketsiz veride yapı bulma
Pekiştirmeli ÖğrenmeReinforcement Learning (RL)Ödül-aksiyon döngüsüyle öğrenme
Yarı-denetimliSemi-supervisedAz etiketli + çok etiketsiz veri
Öz-denetimliSelf-supervisedVeriden kendi etiketini üreten (LLM pre-training)
SınıflandırmaClassificationKategorik tahmin (spam/ham, kedi/köpek)
RegresyonRegressionSürekli değer tahmini (fiyat, sıcaklık)
KümelemeClusteringBenzer örnekleri gruplama (K-Means, DBSCAN)
Boyut AzaltmaDimensionality ReductionYüksek boyutu küçültme (PCA, t-SNE, UMAP)
Anomali TespitiAnomaly DetectionSıra dışı örnekleri yakalama
Doğrusal RegresyonLinear RegressionEn basit ML — doğrusal ilişki tahmini
Lojistik RegresyonLogistic Regressionİkili sınıflandırma için olasılık modeli
Karar AğacıDecision TreeIf-then dallanmaları ile karar verme
Rastgele OrmanRandom ForestBirden çok karar ağacı ensemble
Gradient BoostingGradient Boosting (XGBoost, LightGBM)Tablo verisinde state-of-the-art
Destek Vektör MakinesiSupport Vector Machine (SVM)Maksimum marj sınıflandırıcı
K-OrtalamalarK-MeansMerkez tabanlı kümeleme
K-En Yakın KomşuK-Nearest Neighbors (KNN)Komşulara dayalı tahmin
Naive BayesNaive BayesOlasılıksal, bağımsızlık varsayan sınıflandırıcı
Özellik MühendisliğiFeature EngineeringEl ile özellik çıkarma
Çapraz DoğrulamaCross-ValidationK-fold ile güvenilir performans tahmini
Aşırı UyumOverfittingModelin eğitimi ezberleyip test'te başarısız olması
Yetersiz UyumUnderfittingModelin çok basit, ezbersiz olması
Bias-Varyans DengesiBias-Variance Trade-offKarmaşıklık-genelleme dengesi
DüzenlileştirmeRegularization (L1/L2)Aşırı uyumu önleme tekniği
Erken DurdurmaEarly StoppingValidation kötüleşince eğitimi kes

3️⃣ Derin Öğrenme & Sinir Ağları#

TürkçeİngilizceTanım
Sinir AğıNeural NetworkBağlantılı yapay nöronlar
Çok Katmanlı AlgılayıcıMulti-Layer Perceptron (MLP)Klasik feed-forward sinir ağı
Konvolüsyonel Sinir AğıConvolutional NN (CNN)Görsel veri için filtre tabanlı
Tekrarlayan Sinir AğıRecurrent NN (RNN)Sıralı veri (eski yöntem)
LSTM / GRULong Short-Term Memory / Gated Recurrent UnitUzun bağımlılıklı RNN varyantları
TransformerTransformerSelf-attention tabanlı, paralel işleyen modern mimari
Self-AttentionSelf-AttentionToken'ların birbirine dikkat etmesi
Çok Başlı DikkatMulti-Head AttentionParalel birden çok attention
EmbeddingEmbeddingToken/kelime/imge için yoğun vektör temsil
Pozisyon KodlamasıPositional EncodingToken sırasını modele bildirme
Aktivasyon FonksiyonuActivation FunctionReLU, GELU, SiLU, Sigmoid, Tanh
Geri YayılımBackpropagationGradyan tabanlı eğitim algoritması
Gradyan İnişiGradient DescentLoss minimize eden parametre güncelleme
Stokastik Gradyan İnişiSGD (Stochastic GD)Mini-batch ile GD
AdamAdamAdaptive Moment Estimation optimizer
AdamWAdamWAdam + decoupled weight decay
Öğrenme OranıLearning Rate (η)Adım büyüklüğü
Toplu İşlem BoyutuBatch SizeBir adımda kullanılan örnek sayısı
EpokEpochTüm eğitim verisi üzerinde bir geçiş
IterasyonIterationBir batch üzerinde bir parametre güncellemesi
Kayıp FonksiyonuLoss FunctionHatayı ölçen fonksiyon (MSE, Cross-Entropy)
Çapraz EntropiCross-EntropySınıflandırmada standart loss
DropoutDropoutRastgele nöron kapatma — regularization
Toplu NormalleştirmeBatch NormalizationAktivasyonları normalleştirme
Katman NormalleştirmeLayer NormalizationTransformer'larda standart
Kalıntı BağlantıResidual Connection (Skip)Derin ağlarda gradient akışı
GANGenerative Adversarial NetworkGenerator + Discriminator
Diffusion ModelDiffusion ModelStable Diffusion, DALL-E'nin temeli
OtokodlayıcıAutoencoderBottleneck ile veri sıkıştırma
Varyasyonel OtokodlayıcıVariational Autoencoder (VAE)Olasılıksal AE

4️⃣ NLP & LLM'ler#

TürkçeİngilizceTanım
Doğal Dil İşlemeNatural Language Processing (NLP)Bilgisayarın dili işlemesi
Büyük Dil ModeliLarge Language Model (LLM)Milyar+ parametre transformer
Küçük Dil ModeliSmall Language Model (SLM)<10B parametre, edge için
Temel ModelFoundation ModelGeniş pre-train + many downstream görev
BPEByte-Pair EncodingSık alt-dizileri birleştiren tokenizer
WordPieceWordPieceBERT'in BPE varyantı
SentencePieceSentencePieceUnigram tabanlı tokenizer
Aglutinatif DilAgglutinative LanguageTürkçe gibi eklemeli yapı
Ünlü UyumuVowel HarmonyTürkçe'nin morfolojik kuralı
Düşük Kaynaklı DilLow-Resource LanguageVeri az olan dil (Türkçe bu sınıfa girer)
Sözcük VektörüWord Embedding (Word2Vec, GloVe)Klasik kelime temsil yöntemi
Cümle EmbeddingSentence EmbeddingBir cümle için yoğun vektör
BERTBERTBidirectional encoder, NLU için
GPTGPT (Generative Pre-trained Transformer)Decoder-only, üretken
T5T5 (Text-to-Text Transfer Transformer)Encoder-decoder, "her şey text-to-text"
Sıralı EtiketlemeSequence LabelingNER, POS tagging için
Adlandırılmış Varlık TanımaNamed Entity Recognition (NER)Kişi/yer/şirket çıkarma
Konu ModellemeTopic ModelingLDA, gibi içerikteki konuları bulma
Sentiment AnaliziSentiment AnalysisOlumlu/olumsuz/nötr metin tespiti
Makine ÇevirisiMachine Translation (MT)Otomatik dil çevirisi
Otomatik Konuşma TanımaAutomatic Speech Recognition (ASR)Ses → metin
Metinden SeseText-to-Speech (TTS)Metin → ses
Türkçe LLM ÖrnekleriTurkish LLMsTURNA, Kanarya, Trendyol-LLM, Kumru

5️⃣ LLM Eğitim & Fine-tuning#

TürkçeİngilizceTanım
Ön-eğitimPre-trainingTrilyon token üzerinde self-supervised eğitim
Devam Eden Ön-eğitimContinued Pre-trainingYeni veri ile pre-training devamı
Talimat AyarlamaInstruction Tuning (SFT)(Instruction, response) çiftleri ile fine-tune
İnsan Geri Bildirimi ile PekiştirmeRLHF (Reinforcement Learning from Human Feedback)İnsan tercihiyle hizalama
Doğrudan Tercih OptimizasyonuDPO (Direct Preference Optimization)RLHF'nin daha basit varyantı
Anayasal AIConstitutional AIAnthropic'in RLHF alternatifi
RLAIFRL from AI FeedbackAI'nın AI'ya feedback verdiği RL
Fine-tuningFine-tuningÖnceden eğitilmiş modeli özel görevde devam ettir
Parametre Verimli Fine-tuningPEFT (Parameter-Efficient Fine-Tuning)Az parametre ile fine-tune ailesi
LoRALoRA (Low-Rank Adaptation)Düşük-ranklı adapter matrislerle fine-tune
QLoRAQLoRA (Quantized LoRA)4-bit NF4 + LoRA — tek GPU'da büyük model
DoRADoRA (Weight-Decomposed LoRA)LoRA varyantı, magnitude + direction ayrı
AdapterAdapterTransformer katmanları arası küçük modüller
Prefix TuningPrefix TuningHer katmanın input'una soft tokens ekle
Prompt TuningPrompt TuningSadece input embedding'e learnable token
Soft PromptSoft PromptÖğrenilebilir prompt embeddings
NicelemeQuantizationDüşük bit precision (INT8, INT4)
NF4NormalFloat-4Sinir ağları için optimize 4-bit format
Karışım UzmanlarMixture of Experts (MoE)Sparse mimari — Mixtral, DeepSeek V3
YönlendiriciRouter / Gating NetworkMoE'de hangi expert aktive
Aktif ParametreActive ParametersMoE'de inference başına kullanılan
DamıtmaDistillationBüyük modelden küçük model üretme
Eğitim VerisiTraining DataModeli eğitmek için kullanılan veri
Veri TekilleştirmeData DeduplicationTekrar veriyi temizleme — ezberi azaltır
Eğitim/Doğrulama/TestTrain/Val/Test SplitStandart veri bölünmesi
KıyaslamaBenchmarkStandart eval suite (MMLU, HellaSwag, vb.)

6️⃣ Agent, RAG & Araç Kullanımı#

TürkçeİngilizceTanım
Geri Çağırma ile ÜretimRetrieval-Augmented Generation (RAG)Doküman çek + LLM ile cevap
Vektör VeritabanıVector DatabaseEmbedding-tabanlı arama (Pinecone, Qdrant, pgvector)
Kosinüs BenzerliğiCosine Similarityİki vektör arası açı benzerlik metrik
Yeniden SıralamaRe-rankingİlk retrieval sonuçlarını alakaya göre yeniden sırala
Sorgu Yeniden YazmaQuery RewritingBelirsiz soruyu netleştirme
HyDEHypothetical Document EmbeddingsHayali cevap embedding ile retrieval
Hibrit AramaHybrid SearchBM25 (keyword) + vector
Bağlam ÇekmeContext RetrievalSoruya uygun pasajları getirme
ChunkingChunkingDokümanı küçük parçalara bölme
Üst Üste BinmeOverlapChunk'lar arası ortak kısım
Sistem İstemiSystem PromptModelin rolünü/davranışını belirleyen üst-mesaj
Çıktı ŞemasıOutput SchemaJSON Schema ile structured output
Fonksiyon ÇağrısıFunction CallingLLM'in tool seçip çağırması
Araç KullanımıTool UseLLM'in dış sistemleri kullanması
ReAct DöngüsüReAct (Reason + Act)Plan → Act → Observe → Reflect döngüsü
Çoklu-Ajan SistemMulti-Agent SystemBirden çok ajanın iş bölümü
Ajan DevriAgent HandoffBir ajanın görevi diğerine devretmesi
MCPModel Context ProtocolAI ↔ dış sistem entegrasyon standardı
MCP SunucuMCP ServerBir hizmeti MCP üzerinden açan servis
MCP İstemcisiMCP ClientMCP server'lara bağlanan AI uygulaması
Computer UseComputer UseAI'nın bilgisayar ekranını görüp tıklaması
Browser UseBrowser UseAI'nın tarayıcıyı otomasyonla kullanması
SıcaklıkTemperatureÇıktı rastgeleliği parametresi (0=deterministic)
Top-p / Nucleus SamplingTop-p SamplingKümülatif olasılık eşiği ile token seçimi
Top-k SamplingTop-k SamplingEn yüksek K token arası seçim
StreamingStreamingToken-token yanıt akışı
Önek ÖnbelleklemePrompt CachingSistem promptunu cache etme (Anthropic, OpenAI)
Toplu APIBatch APIToplu istek (24h SLA, %50 indirim)
Akıl Yürütme ModelleriReasoning Modelso1, o3, Claude Opus 4 thinking, DeepSeek R1
Eval / DeğerlendirmeEvaluationModelin kalitesini ölçme
LLM-as-JudgeLLM-as-JudgeBaşka LLM ile yanıt puanlama
BLEUBLEUÇeviri kalite metriği
ROUGEROUGEÖzetleme kalite metriği
PerplexityPerplexityLM'in metin üzerindeki belirsizliği
Pass@kPass@kKod üretiminde k denemenin başarı oranı

7️⃣ AI Güvenliği & Saldırılar#

TürkçeİngilizceTanım
Adversaryal ÖrnekAdversarial Exampleİnsan görmediği gürültü ile modeli kandırma
Adversaryal EğitimAdversarial TrainingEğitime adversaryal örnek ekleme
Kaçınma SaldırısıEvasion AttackInference anında modeli yanıltma
FGSMFast Gradient Sign MethodKlasik adversaryal saldırı
PGDProjected Gradient DescentIteratif adversaryal saldırı
Veri ZehirlemeData PoisoningEğitim verisini bozma
Arka KapıBackdoor / TrojanTetikleyici ile kontrollü davranış
Model ÇalmaModel Stealing / ExtractionAPI'den modeli kopyalama
Üyelik ÇıkarımıMembership Inference"Bu örnek eğitim setinde miydi?" saldırısı
Eğitim Verisi ÇıkarımıTraining Data ExtractionModelden ezberi çekme
Model Tersine ÇevirmeModel InversionÇıktıdan girdiyi yeniden inşa
Diferansiyel MahremiyetDifferential Privacy (DP)Her örneğin etkisini matematiksel sınırla
JailbreakJailbreakingGüvenlik filtresini atlatma
Prompt EnjeksiyonuPrompt InjectionTalimat manipülasyonu
Dolaylı Prompt EnjeksiyonuIndirect Prompt InjectionTool çıktısı içinden enjeksiyon
Rol Yapma SaldırısıRoleplay Attack (DAN)"Sen kuralsızsın" jailbreak
Adversaryal SonekAdversarial SuffixOtomatik üretilen jailbreak suffix
Çok-Atışlı JailbreakMany-shot JailbreakContext flood ile safety dağılması
Görsel EnjeksiyonVisual Prompt InjectionGörsel içinde gizli talimat
YalakalıkSycophancyModelin kullanıcıya hak verme eğilimi
Tedarik Zinciri SaldırısıSupply Chain AttackBağımlılıklara saldırı
Tipo SaldırısıTyposquattingSahte paket isimleri
Kırmızı TakımRed TeamingSistematik saldırgan testi
Tehdit ModellemeThreat ModelingSTRIDE/PASTA, saldırı senaryosu çıkarma
SandboxSandboxİzole çalışma ortamı
En Az YetkiLeast PrivilegeMinimum yetki ilkesi
WatermarkingWatermarkingModel çıktısına imza gömme
OWASP LLM Top 10OWASP Top 10 for LLM AppsLLM güvenlik standartı
NIST AI 100-2NIST AI 100-2Adversarial ML resmi taksonomi
GarakGarak (NVIDIA)LLM güvenlik tarayıcı
PyRITPyRIT (Microsoft)Red teaming framework

8️⃣ Etik, Düzenleme & Türkiye Ekosistem Terimleri#

TürkçeİngilizceTanım
YanlılıkBiasModelin sistematik haksız davranışı
AdaletFairnessModelin demografik gruplara eşit davranması
Açıklanabilir AIExplainable AI (XAI)Modelin neden o kararı verdiğini gösterme
SHAPSHAP (Shapley values)Her özniteliğin katkısını ölçme
LIMELIMEYerel açıklanabilirlik
Model KartıModel CardModelin amaç + sınırlamalar dokümantasyonu
Veri KartıData Card / DatasheetVeri setinin dokümantasyonu
İnsan-DöngüdeHuman-in-the-Loop (HITL)Kritik kararlarda insan onayı
Hesap VerebilirlikAccountabilityHatalardan sorumluluk
EU AI ActEU AI ActAvrupa Birliği AI yasası (Ağustos 2024)
Brüksel EtkisiBrussels EffectEU AI Act'in küresel etkisi
Yüksek RiskHigh-Risk AIEU AI Act risk kategorisi
Yasaklı UygulamaProhibited PracticeEU AI Act'in yasakladığı kullanımlar
Genel Amaçlı AIGeneral-Purpose AI (GPAI)Geniş kullanım LLM'ler
KVKKPersonal Data Protection Law (Turkey)6698 sayılı Türk veri koruma yasası
VERBİSVERBİSVeri sorumluları sicil sistemi (TR)
DPIAData Protection Impact AssessmentVeri koruma etki analizi
Açık RızaExplicit ConsentKVKK temel işleme şartı
Veri MinimizasyonuData MinimizationSadece gerekli veriyi topla
GDPRGDPRAB Genel Veri Koruma Tüzüğü
NIST AI RMFNIST AI Risk Management FrameworkABD voluntary çerçeve
OECD AI İlkeleriOECD AI Principles47 ülke imzalı
Sorumlu AIResponsible AIEtik, güvenli, açıklanabilir AI
AI SafetyAI SafetyAI'nın insanlığa yönelik riskleri
TBMM AI Yasa TeklifiTurkey AI Bill24 Haziran 2024 sunuldu; 2026 yürürlük beklenir
AI Araştırma KomisyonuAI Research Commission (TBMM)5 Ekim 2024 kuruldu
TUBITAK BİLGEMTUBITAK BILGEMTürkiye'nin merkezi AI/güvenlik kurumu
TURNATURNAİlk büyük Türkçe açık LM (Boğaziçi)
KanaryaKanaryaKoç Üniversitesi Türkçe LM
Trendyol-LLMTrendyol-LLMTrendyol açık LLM ailesi (7B-70B)
Kumru-2BKumru-2BVNGRS / Turna AI Türkçe LM (Ekim 2025)
Ulusal AI StratejisiNational AI StrategyTR 2021-2025 (CBDDO + TÜBİTAK)
Türkiye AI İnisiyatifiTurkey AI Initiativeturkiye.ai topluluk çatısı
AI Safety TürkiyeAI Safety Türkiyeaisafetyturkiye.org topluluk

🎓 Kursu Tamamladın — Şimdi Ne Yapmalısın?#

Tebrikler! 9 ders + final sınavıyla Yapay Zeka'ya Giriş kursunu bitirdin. Burada öğrendiklerinin pratiğe dönüşmesi için 5 somut adım öneriyorum.

1. Kendi RAG asistanını kur (1 hafta)#

Kişisel notlarından soru-cevap eden bir Türkçe asistan. Kullanılacak stack: Anthropic Claude API + multilingual-e5 embedding + pgvector + Next.js (zaten bildiğin bir framework). Bu, her LLM ürün mühendisi için geçiş projesidir.

2. Türkçe veri ile fine-tune deneyimi (2 hafta)#

HuggingFace'te
Trendyol/Trendyol-LLM-7b-base
üzerine 1000-5000 örnek ile LoRA fine-tune. Google Colab Pro veya kiralık RTX 4090 yeterli. Sonuç: Fine-tuning'in ne olduğunu/olmadığını yaşayarak öğrenirsin.

3. Bir open source projeye katkı (sürekli)#

HuggingFace transformers, LangChain, ChromaDB, ya da Türkçe LLM projeleri (TURNA, Kumru). Issue oku, küçük PR aç. 6 ay sonra CV'nde "open source contributor" yazısı + işverenin teknik test yapmaktan vazgeçmesi.

4. Bir CV / portfolio projesi yayımla (1-2 ay)#

  • Bir Türkçe domain probleminde (örn. T.C. resmi gazete soru-cevap) RAG sistemi
  • Açık kaynak yayımla (GitHub) + teknik blog yazısı
  • HuggingFace Space ile interaktif demo

5. Sertifikalar + uzmanlaşma (3-6 ay)#

  • Coursera ML Specialization (Andrew Ng) — matematiksel temel
  • DeepLearning.AI Short Courses — pratik LLM/RAG/agent
  • fast.ai Practical DL — kod-önce yaklaşım
  • Anthropic Skilljar / OpenAI Academy — vendor-spesifik derinleşme

🔥 Bir not: Mit'lere kapılma#

AI alanında hap haberler ve abartı sürekli akıyor. "AGI 2 yıla geliyor", "tüm meslekler bitiyor" gibi söylemler bilim değil pazarlama. Pratik soru: Senin sektörünün ne kadarını AI 5 yılda değiştirir? Sen bu değişimde nerede konumlanacaksın?
Cevabı: Bu kursta öğrendiğin gibi — somut, ölçülebilir, üretkenliği artıran problemlere odaklan. Hype'tan kaçın.

Bu kursu bitirdiğin için tebrikler. Final sınavı seni bekliyor — 64 dakika, 20 soru, 7 farklı tip, %70 ile sertifika. Bol şans!

Frequently Asked Questions

Evet. "İndirilebilir Kaynaklar" bölümünden "AI Glossary TR-EN (PDF)" dosyasını indirebilirsin. Tablo formatında, aranabilir ve yazdırılabilir.

Yorumlar & Soru-Cevap

(0)
Yorum yazmak için giriş yap.
Yorumlar yükleniyor...

Related Content